Beş bin yıllık yukarı bakış

Newgrange kış gündönümü gün doğumunu bekler

İrlanda'nın Boyne Vadisi'ndeki çiftçiler, Stonehenge'in taşlarından ve Gize piramitlerinden önce, yaklaşık MÖ 3200'de Newgrange'in büyük höyüğünü diktiler. Girişinin üstünde dar bir açıklık, çatı kutusu bıraktılar. Kış gündönümü çevresindeki birkaç sabah, doğan Güneş'in ışığı içinden süzülür, 19 metrelik geçit boyunca ilerler ve iç odanın zeminini yaklaşık çeyrek saat aydınlatır. Nedenini kimse yazmadı. Ama yapıcılar en kısa günde Güneş'in nerede doğduğunu açıkça biliyordu ve bu bilgiyi taşa işlediler.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Newgrange, İrlanda, 12 Ocak MÖ 3000 (Jülyen takvimi): kış gündönümünde gün doğumu (gökyüzü haritası MÖ 3000'e kadar uzanır).

Büyük Piramit gerçek kuzeyi gösterir

Kral Keops'un Gize'deki piramidinin kenarları, yaklaşık MÖ 2560'ta tamamlanmış, dört ana yöne birkaç yay dakikası içinde bakar — hiçbir manyetik pusulanın başaramayacağından çok daha iyi. Mısırlı haritacılar kuzeyi büyük olasılıkla gökyüzünden aldı, belki yıldızların kutup çevresinde dönüşünü izleyerek ya da dik bir direğin gölgesini işaretleyerek. O zaman kutupta tam olarak duran parlak bir yıldız yoktu. En yakını Ejderha'daki Thuban'dı; Dünya ekseninin yavaş salınımı onu o zamandan beri çok uzağa taşımıştır; bugün kutup Kutup Yıldızı'na aittir.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Gize, Mısır, 1 Şubat MÖ 2560 (Jülyen takvimi): kutup yakınında Thuban ile kuzey gökyüzü.

Stonehenge gündönümü Güneşi'ni çerçeveler

Salisbury Ovası'nda Stonehenge'in büyük sarsen taşları yaklaşık MÖ 2500'de dikildi. Anıt tek bir eksen boyunca yerleştirilmiştir: kuzeydoğuya, yaz ortası gün doğumuna ve öbür yana, güneybatıya, kış ortası gün batımına doğru. Birçok arkeolog şimdi kış gün batımının daha önemli olduğunu düşünüyor, çünkü onu yapan insanlar kış ortasında yakınlarda şölenler için toplanmış görünüyor. Her iki durumda da yapıcıları, her tarım takviminin omurgası olan Güneş'in ufuk boyunca dönüm noktalarını izledi. Kalabalıklar hâlâ her Haziran'da orada yaz ortası gün doğumunu karşılar.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Stonehenge, İngiltere, 14 Temmuz MÖ 2500 (Jülyen takvimi): yaz ortası sabahı gün doğumu.

Babil, Venüs'ün günlüğünü tutar

Babil alâmet dizisi Enūma Anu Enlil'in 63. tableti, Kral Ammisaduqa'nın 21 yıllık hükümdarlığı boyunca Venüs'ün Güneş'in parıltısında kaybolduğu ve yeniden göründüğü günleri listeler. Dünyanın herhangi bir yerindeki gezegen gözlemlerinin en eski kayıtlarından biridir. Günümüze ulaşan kopyalar yaklaşık bin yıl sonra yapılmıştır; en tanınmışı British Museum'dadır. Venüs döngüsünü neredeyse tam olarak sekiz yılda bir tekrarladığı için tarihçiler tableti hâlâ hükümdarlığın tarihleri — ve onunla erken Mezopotamya tarihi — üzerinde tartışmak için kullanır.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Babil, Irak, 8 Mart MÖ 1640 (Jülyen takvimi): gün doğumundan önce sabah yıldızı olarak Venüs.

Nebra gök diski

1999'da define avcıları bir metal dedektörüyle Almanya'da Nebra yakınındaki Mittelberg tepesinde bir bronz disk çıkardı; polis onu 2002'de geri aldı. Yaklaşık 32 santimetre genişliğinde, altın kakmalıdır: bir Güneş ya da dolunay, bir hilal, dağınık yıldızlar ve sıklıkla Ülker sanılan yedili sıkı bir grup. Kenar boyunca sonradan eklenen yaylar yaklaşık 82°'lik bir açıyı kapsar; bu, o enlemde gün batımının gündönümleri arasında ufuk boyunca salındığı açıyla aynıdır. Yaklaşık MÖ 1600'de gömülmüş olan disk, çoğu zaman gökyüzünün bilinen en eski somut resmi olarak anılır. Bazı araştırmacılar onu, bir ay takvimini Güneş'le uyumlu tutmanın bir kuralı olarak okur.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Nebra yakınındaki Mittelberg, Almanya, 23 Mart MÖ 1599 (Jülyen takvimi): ilkbahar alacakaranlığında Ülker'in yanında ince bir hilal Ay.

Bir tutulma savaşı durdurur

Herodot, Küçük Asya'da Lidyalılar ile Medler arasında, bir savaşın ortasında gün birden geceye dönünce biten bir savaştan söz eder. İki ordu da bunu bir işaret saydı ve barış yaptı. Miletli Thales'in tutulmanın yılını önceden bildirdiğini ekler. Modern hesaplar bunu, öğleden sonra geç saatte bugünkü Türkiye'yi geçen 28 Mayıs MÖ 585 tam Güneş tutulmasıyla eşleştirir. Thales'in bunu gerçekten öngörüp öngörmediği ve nasıl — belki Babil tutulma döngülerinden — hâlâ tartışılır. Tarihte güne kadar tarihlendirilebilen en eski olaylardan biridir.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Kızılırmak (Halys) vadisi, Türkiye, 28 Mayıs MÖ 585 (Jülyen takvimi): batıda alçakta tutulmuş Güneş.

Eratosthenes Dünya'yı ölçer

İskenderiye Kütüphanesi'nin başkütüphanecisi Eratosthenes, yaz ortası günü öğle vakti Güneş'in bugünkü Asvan olan Siene'deki bir kuyuya dümdüz ışık vurduğunu duydu. Aynı gün İskenderiye'de dikey bir çubuk hâlâ kısa bir gölge düşürüyordu: Güneş tepeden yaklaşık 7° uzaktaydı, tam çemberin ellide biri. Demek ki iki şehir arasındaki uzaklık Dünya çevresinin ellide biri olmalıydı. Aralarında kabaca 5.000 stadion ile 250.000 stadion buldu. Hangi stadionu kullandığına bağlı olarak bu, gerçek 40.000 km'den %2 ile %16 arasında sapar.

İskenderiye'de öğleSiene'de öğle

Gökyüzü: İskenderiye, Mısır, 26 Haziran MÖ 240 (Jülyen takvimi): yaz ortası günü öğle.
Gökyüzü: Asvan (Siene), Mısır, 26 Haziran MÖ 240 (Jülyen takvimi): yaz ortası günü öğle, Güneş neredeyse tepede.

Hipparkhos gökyüzünün kaydığını fark eder

Rodos'ta çalışan Hipparkhos, birkaç yüz yıldızlık bir katalog derledi ve konumlarını yaklaşık 150 yıl önce kaydedilenlerle karşılaştırdı. Parlak yıldız Spica, sonbahar ekinoksuna göre yaklaşık iki derece kaymıştı. Ekinoksların tüm çerçevesinin yıldızlara göre yavaşça kaydığı sonucuna vardı. Biz buna presesyon diyoruz ve nedenini biliyoruz: Dünya'nın ekseni bir topaç gibi, yaklaşık 26.000 yılda bir salınır. Hipparkhos ayrıca tutulmaları öngörmeye yetecek Güneş ve Ay kuramları kurdu ve yıldızları parlaklığa göre sıralamasıyla sıklıkla anılır.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Rodos, Yunanistan, 20 Nisan MÖ 130 (Jülyen takvimi): ilkbahar akşamı tam güneyde Spica.

İki gezegen bir olur

MÖ 2'nin 17 Haziran akşamı, en parlak iki gezegen Venüs ve Jüpiter, batı gökyüzünde — derecenin yüzde birkaçı kadar — o kadar yaklaştı ki çoğu göze Aslan'daki Regulus yıldızının yanında tek bir parlak nokta olarak kaynaşmış görünürdü. Bazı yazarlar bunu Beytüllahim Yıldızı olarak önerdi. Bu yalnızca birkaç adaydan biridir ve Kral Herodes'in tarihlerine ve İsa'nın doğumuna bağlıdır; tarihçiler bunları hâlâ tartışıyor. Ama bir manzara olarak gerçekten ender bir olaydı.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Kudüs, 17 Haziran MÖ 2 (Jülyen takvimi): batı alacakaranlığında Venüs ve Jüpiter.

Batlamyus Almagest'i yazar

İskenderiye'de Claudius Batlamyus, Yunan astronomisini tek büyük kitapta, Matematik Syntaxis'te topladı. Arapça çevirmenler ona sonradan el-Mecisti, “en büyük” dedi ve Latince'de Almagest oldu. Dünya merkezli bir evreni anlatır; orada her gezegen, daha büyük bir çemberin taşıdığı küçük bir çemberin, bir episiklin üzerinde gider — gezegenlerin karşıt konuma yakın yaptığı geriye dönüş halkalarını yeniden üreten akıllıca bir düzenek. Kataloğu 48 takımyıldızda 1.022 yıldız listeler, çoğunu hâlâ kullanıyoruz. Yaklaşık 1.400 yıl boyunca Bizans'tan ve Bağdat'tan ortaçağ Avrupası'na gökyüzünün standart ders kitabı oldu.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: İskenderiye, Mısır, 7 Şubat MS 150 (Jülyen takvimi): karşıt konumda Mars, gece yarısı güneyde yükseklerde.

El-Sufi bir “küçük bulut” tarif eder

İsfahan ve Şiraz'daki Büveyhî sarayında çalışan Pers gökbilimci Abdurrahman es-Sufi, Batlamyus'un yıldız katalogunu kendi parlaklık tahminleriyle gözden geçirdi ve her takımyıldızı iki kez çizdi: gökyüzünde göründüğü gibi ve bir küre üzerinde göründüğü gibi. Yaklaşık 964'te tamamlanan Sabit Yıldızlar Kitabı, Andromeda Gökadası'nın bilinen en eski tarifini içerir; ona küçük bir bulut dedi. Bugün kullandığımız Aldebaran ve Altair gibi birçok yıldız adı Avrupa'ya onunki gibi Arapça kitaplar aracılığıyla ulaştı. Ay'daki bir krater, Azophi, onun Latinleştirilmiş adını taşır.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: İsfahan, İran, 25 Ekim MS 964 (Jülyen takvimi): sonbahar akşamı yükseklerde Andromeda Gökadası.

Boğa'da bir konuk yıldız

4 Temmuz 1054'te Kaifeng'deki Song sarayının gökbilimcileri, bizim Zeta Tauri dediğimiz yıldızın yakınında bir “konuk yıldız” bildirdi. 23 gün boyunca gündüz görülecek kadar parlaktı ve geceleri neredeyse iki yıl görünür kaldı. Bir süpernovaydı: yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaklıkta patlayan kütleli bir yıldız. Kalıntısı, küçük bir teleskopta sönük gri bir leke olarak görünen Yengeç Bulutsusu M1'dir; kalbinde saniyede 30 kez yanıp sönen bir nötron yıldızı döner. O Temmuz'da konuk yıldız şafaktan kısa süre önce doğuda doğdu.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Kaifeng, Çin, 4 Temmuz 1054 (Jülyen takvimi): şafaktan önce doğan konuk yıldız.

Uluğ Bey'in Semerkant'taki dev sekstantı

Fatih Timur'un torunu ve Semerkant hükümdarı Uluğ Bey, her şeyden önce bir âlimdi. 1420'lerde, tepede bir hendeğe yerleştirilmiş, yarıçapı yaklaşık 40 metre olan devasa bir meridyen yayının çevresine üç katlı bir gözlemevi inşa etti. Gökbilimcileri onunla Güneş'i, Ay'ı, gezegenleri ve yıldızları meridyeni geçerken zamanladı. 1437 tarihli katalogları 1.018 yıldız için yeni konumlar verdi; bu, Batlamyus'tan beri yeni ölçümler üzerine kurulu ilk büyük katalogdu ve yıl uzunlukları bir dakikadan az sapıyordu. Uluğ Bey 1449'da öldürüldü; kalıntılar 1908'de yeniden bulundu.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Semerkant, Özbekistan, 15 Ocak 1437 (Jülyen takvimi): kış gecesi meridyeni geçen Sirius.

Kopernik Güneş'i ortaya koyar

Baltık kıyısındaki Frombork'ta bir kilise kanonu olan Nicolaus Kopernik, onlarca yılını gezegenlerin Güneş merkezli bir modeline verdi. Gök Kürelerinin Devinimleri Üzerine adlı kitabı, öldüğü yıl olan 1543'te Nürnberg'de basıldı; bir hikâyeye göre ilk kopya ölüm döşeğinde eline ulaştı. Dünya'yı harekete geçirmek, gezegenlerin neden geriye döngü yapar göründüğünü ve Merkür ile Venüs'ün Güneş'ten neden hiç uzaklaşmadığını tek hamlede açıkladı. Kopernik kusursuz çemberleri korudu, bu yüzden öngörüleri Batlamyus'unkilerden daha iyi değildi. Kazanç fikirdi ve her şeyi değiştirdi.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Frombork, Polonya, 24 Mayıs 1543 (Jülyen takvimi): Mayıs sonu alacakaranlığında Jüpiter ve Satürn.

Tycho'nun yeni yıldızı

11 Kasım 1572 akşamı, o zaman Danimarka'ya ait olan Scania'daki Herrevad Manastırı'nda genç soylu Tycho Brahe yukarı baktı ve Kassiyopeya'da daha önce olmayan parlak bir yıldız gördü. Çok geçmeden Venüs'le yarışır oldu. Aylarca ölçtü ve arka plandaki yıldızlara göre hiç kaymadı; bu yüzden Ay'ın çok ötesinde olmalıydı — Aristoteles'in izleyicilerinin kusursuz ve değişmez saydığı bölgede. Yeni Yıldız Üzerine adlı küçük kitabı onu ünlü yaptı. Yaklaşık 8.000 ila 10.000 ışık yılı uzaklıkta bir süpernovaydı.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Herrevad Manastırı, İsveç, 11 Kasım 1572 (Jülyen takvimi): kuzeydoğuda yükseklerde yeni yıldız.

Kepler'in Yılancı'daki yıldızı

Ekim 1604'te bir başka yeni yıldız parladı, bu kez akşam gökyüzünde alçakta toplanmış Jüpiter, Satürn ve Mars'tan birkaç derece ötede, Yılancı'da. İtalya'daki gözlemciler onu 9 Ekim'de fark etti. Prag'da imparatorluk matematikçisi olan Johannes Kepler, onu 17 Ekim'den itibaren bir yıl boyunca izledi ve hakkında bir kitap yazdı. Tycho'nun yıldızı gibi o da paralaks göstermedi. Kendi gökadamızda çıplak gözle görülen son süpernovadır; bir sonraki, 1987'de, komşu bir gökada olan Büyük Macellan Bulutu'nda görüldü.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Prag, Çekya, 17 Ekim 1604: alacakaranlıkta Jüpiter, Satürn ve Mars'ın yanında yeni yıldız.

Galileo Jüpiter'in uydularını bulur

7 Ocak 1610'da Padova'da Galileo Galilei, yaklaşık 20 kat büyüten ev yapımı bir teleskopu Jüpiter'e çevirdi ve yanında bir çizgi üzerinde üç küçük “yıldız” gördü. Gece gece yer değiştirdiler ve 13 Ocak'a kadar dördüncüsünü buldu. Bunlar Jüpiter'in çevresinde dönen uydulardı: her şeyin Dünya'nın çevresinde dönmediğinin kanıtı. Mart'ta Ay'ın dağlarını ve Samanyolu'nun sayısız yıldızını içeren Yıldız Habercisi'ni yayımladı. Sabit tutulan bir dürbün bugün de aynı dört uyduyu gösterebilir.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Padova, İtalya, 7 Ocak 1610: gecenin ilk saatinde doğuda Jüpiter.

Huygens Titan'ı bulur ve Satürn'ü çözer

Satürn, ilk teleskop kullanıcılarını şaşırttı: Galileo onu sonradan kaybolan “kulaklarla” gördü. Lahey'de Christiaan Huygens ve kardeşi Constantijn daha iyi mercekler öğüttü ve 25 Mart 1655'te Satürn'ün yanında onunla birlikte hareket eden sönük bir yıldız fark etti — Satürn'ün en büyük uydusu Titan. 1659'da kulakları da açıkladı: Satürn'ün çevresinde, gezegene hiçbir yerde değmeyen ince, düz bir halka vardır. Satürn 29 yıllık yörüngesinde ilerlerken halkayı değişen açılardan görürüz ve yörünge başına iki kez halka tam yandan dönerek neredeyse kaybolur, en son 2025'te.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Lahey, Hollanda, 25 Mart 1655: keşfin yapıldığı akşam güneydoğuda Satürn.

Rømer ışığın hızını zamanlar

Jüpiter'in uydusu Io, her 42½ saatte bir Jüpiter'in gölgesine kayar; gökbilimcilerin denizcilerin boylamını bulmasına yardım edeceğini umduğu gökyüzündeki bir saat. Paris Gözlemevi'nde Danimarkalı gökbilimci Ole Rømer, Dünya Jüpiter'e yakınken bu tutulmaların erken, uzaktayken geç geldiğini fark etti. 1676'da 9 Kasım'da beklenen bir tutulmanın yaklaşık on dakika geç olacağını öngördü ve öyle oldu. Işığın, Dünya'nın yörüngesini geçmek için zamana ihtiyaç duyduğunu savundu. Işığın sonlu bir hızla yol aldığına dair ilk iyi kanıttı.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Paris Gözlemevi, Fransa, 9 Kasım 1676: 9 Kasım 1676'da güneyde alçakta Jüpiter.

Newton'un Principia'sı

Isaac Newton'un Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri, 5 Temmuz 1687'de Londra'da, matbaacıyı Edmond Halley'nin ödemesiyle yayımlandı ve düşen bir elmayı ve yörüngedeki Ay'ı tek bir kuvvetin yönettiğini gösterdi. Kütleçekimi uzaklığın karesiyle zayıflar ve Newton bu kuraldan ve üç hareket yasasından Kepler'in gezegen yörüngeleri yasalarını, gelgitleri, kuyruklu yıldızların yollarını ve Dünya ekseninin yavaş salınımını türetti. İlk kez gökler ve Dünya aynı fiziğe uydu.

3B'de aç

Halley kuyruklu yıldızı zamanında geri gelir

Edmond Halley, 1531, 1607 ve 1682 kuyruklu yıldızlarının neredeyse aynı yolu izlediğini fark etti ve bunların her 75 ya da 76 yılda bir dönen tek bir cisim olduğunu öne sürdü. Dönüşünü 1758 için öngördü, ama görecek kadar yaşamadı. Paris'te Alexis Clairaut, Joseph Lalande ve Nicole-Reine Lepaute, Jüpiter ve Satürn'ün onu nasıl geciktireceğini hesapladı. 1758 Noel gecesi Dresden yakınında bir çiftçi ve amatör gökbilimci olan Johann Georg Palitzsch onu buldu. 13 Mart 1759'da Güneş'in çevresini döndü; hesabın söylediğinden bir ay önce, ama yine de bir zaferdi: kuyruklu yıldızlar da kütleçekimine uyar.

3B'de aç

Herschel yeni bir gezegen bulur

William Herschel, Bath'ta yaşayan, Almanya doğumlu bir müzisyendi ve kendi teleskoplarını yapıyordu. 13 Mart 1781 gecesi, bahçesinden 6,2 inçlik bir yansıtmalı teleskopla gökyüzünü tararken Boğa'da bir nokta değil küçük bir disk gösteren bir “yıldız” fark etti. Günler sonra yer değiştirmişti. Onu bir kuyruklu yıldız sandı, ama yörüngesinin neredeyse dairesel olduğu ve Güneş'ten Satürn'ünkinin iki katı uzakta olduğu ortaya çıktı. Uranüs, teleskopla bulunan ilk gezegendi ve bilinen Güneş Sistemi'nin boyutunu ikiye katladı. Karanlık bir gökyüzü altında çıplak gözle zar zor görünür.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Bath, İngiltere, 13 Mart 1781: keşfin yapıldığı gece Boğa'da Uranüs.

Ceres, Mars ile Jüpiter arasında ortaya çıkar

19. yüzyılın ilk gecesi, 1 Ocak 1801'de Palermo Gözlemevi'nde Giuseppe Piazzi, Boğa'daki yıldız konumlarını denetlerken hareket eden birini buldu. Onu, Güneş'in parıltısında kaybolana kadar altı hafta izledi. Genç matematikçi Carl Friedrich Gauss, bu kadar az gözlemden yörünge hesaplamak için yeni yöntemler geliştirdi ve yılın sonunda cisim, onun söylediği yerde neredeyse tam olarak yeniden bulundu. Ceres, Mars ile Jüpiter arasında dolanır. Altı yıl içinde bunun gibi üç cisim daha çıktı; William Herschel onlara asteroit dedi. 2006'dan beri Ceres bir cüce gezegen olarak sınıflandırılır.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Palermo, İtalya, 1 Ocak 1801: Piazzi'nin bulduğu yerde, Boğa'nın yıldızları arasında Ceres.

Bessel bir yıldıza olan uzaklığı ölçer

Yüzyıllarca yıldız konumlarında yıllık bir kaymanın — paralaksın — olmaması, hareketli bir Dünya'ya karşı bir argüman olarak kullanıldı. Kayma gerçektir, yalnızca çok küçüktür. 1838'de Königsberg'de Friedrich Wilhelm Bessel, gökyüzünde alışılmadık hızda koşan sönük bir yıldız olan 61 Cygni'nin her yıl yay saniyesinin yaklaşık üçte biri kadar ileri geri salındığını duyurdu. Bu onu yaklaşık on ışık yılı uzağa koyuyordu; modern değer 11,4'tür. Yaklaşık aynı sıralarda Thomas Henderson ve Friedrich Struve, Alfa Erboğa ve Vega için paralaksları bildirdi. Yıldızlara uzaklık sonunda ölçülmüştü.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Königsberg (Kaliningrad), 1 Ekim 1838: sonbahar akşamı tepede Kuğu.

Neptün matematiğin söylediği yerde bulunur

Uranüs, görünmeyen bir şey onu çekiyormuş gibi öngörülen yolundan sapıp durdu. Paris'te Urbain Le Verrier, bu şeyin nerede olması gerektiğini hesapladı ve konumu Berlin Gözlemevi'nde Johann Galle'ye gönderdi. Mektubun ulaştığı gün olan 23 Eylül 1846 gecesi, Galle ve öğrenci Heinrich d'Arrest gökyüzünü yeni bir yıldız haritasıyla karşılaştırdı ve öngörünün yaklaşık bir derece içinde haritada olmayan bir “yıldız” buldu. Bu Neptün'dü. İngiltere'de John Couch Adams benzer bir hesap yapmıştı ve Cambridge'de James Challis o yaz gezegeni fark etmeden kaydetmişti bile.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Berlin, Almanya, 23 Eylül 1846: gece yarısına yakın Kova'da Neptün.

Bir yıldızın ilk fotoğrafı

Fotoğrafçılık daha on yaşında bile değilken, 16–17 Temmuz 1850 gecesi fotoğrafçı John Adams Whipple ve Harvard College Gözlemevi müdürü William Cranch Bond, 15 inçlik Büyük Kırıcı'yı Vega'ya yöneltti ve bir dagerotip plakasını yaklaşık 100 saniye pozlandırdı. Sonuç küçük bir noktaydı, ama Güneş dışında bir fotoğrafa yakalanan ilk yıldızdı. Birkaç on yıl içinde fotoğraf plakaları gökyüzünü ölçmede gözün yerini aldı: sönük ışığı saatlerce emebiliyor ve kalıcı bir kayıt tutuyorlardı.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Cambridge, Massachusetts, 16 Temmuz 1850: neredeyse tepede Vega.

Bir tutulma Einstein'ı sınar

Einstein'ın genel görelilik kuramı, Güneş'in kütleçekiminin yakınından geçen yıldız ışığını Newton fiziğinin izin verdiğinin iki katı kadar büktüğünü öngörüyordu. Yıldızları Güneş'in hemen yanında görmenin tek şansı tam bir tutulmaydı. 29 Mayıs 1919'da tutulmuş Güneş, Boğa'daki parlak Hyades kümesinin önünde duruyordu ve İngiliz ekipleri onu Brezilya'daki Sobral'dan ve Batı Afrika açıklarındaki Príncipe adasından fotoğrafladı. Yıldızlar Einstein'ın öngördüğü kadar kaymış göründü. Sonuç o Kasım'da duyurulduğunda neredeyse bir gecede dünyaca ünlü oldu.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Sobral, Brezilya, 29 Mayıs 1919: tam evre, Güneş'in çevresinde Hyades.

Hubble: başka gökadalar ve genişleyen bir evren

Ekim 1923'te, Wilson Dağı'ndaki 100 inçlik Hooker teleskopuyla çekilen Andromeda “bulutsusu” plakasında Edwin Hubble bir Sefeid buldu — Henrietta Leavitt'in keşfettiği gibi, parlama ritmi gerçek parlaklığını ortaya koyan bir yıldız. Bu, Andromeda'nın Samanyolu'nun çok dışında olduğunu kanıtladı: başlı başına bir gökadadır. 1929'da, bunun gibi uzaklıkları Vesto Slipher'in ölçtüğü hızlarla birleştirerek Hubble, bir gökada ne kadar uzaksa o kadar hızlı uzaklaştığını gösterdi. Georges Lemaître 1927'de aynı sonuca varmıştı: evren genişliyor.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Wilson Dağı, Kaliforniya, 6 Ekim 1923: zenite yakın Andromeda Gökadası.

Clyde Tombaugh Plüton'u bulur

Arizona'nın Flagstaff kentindeki Lowell Gözlemevi'nde 24 yaşındaki Clyde Tombaugh, aylarca günler arayla çekilmiş fotoğraf plakası çiftlerini karşılaştırdı, hareket eden her şeyi yakalamak için onları bir yanıp sönen karşılaştırıcıda art arda değiştirdi. 18 Şubat 1930'da, 23 ve 29 Ocak plakalarında, İkizler'de sönük bir nokta sıçradı. Keşif 13 Mart'ta duyuruldu ve Oxford'daki 11 yaşında bir çocuk, Venetia Burney, Plüton adını önerdi. 2006'da Uluslararası Astronomi Birliği onu bir cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırdı; Kuiper kuşağındaki birçok buzlu dünyadan biri.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Flagstaff, Arizona, 23 Ocak 1930: Plüton'un saklandığı İkizler (göstermek için çok sönük).

Sputnik uzay çağını açar

4 Ekim 1957'de Sovyetler Birliği, sonradan Baykonur olarak bilinen yerdeki Kazakistan bozkırından Sputnik 1'i fırlattı. 58 santimetre genişliğinde, dört uzun antenli cilalı bir metal toptu ve her 96 dakikada Dünya'nın çevresini dönüyor, herhangi bir radyo amatörünün yakalayabileceği frekanslarda bip sesi veriyordu. Dünyanın dört bir yanında insanlar, yörüngeye de ulaşan ve küçük uydudan çok daha parlak parlayan roketin ana kademesini izlemek için alacakaranlıkta ve şafakta dışarı çıktı. Üç buçuk yıl sonra Yuri Gagarin uzaya giden ilk insan oldu.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Baykonur, Kazakistan, 4 Ekim 1957: fırlatma anında gece gökyüzü.

Jocelyn Bell pulsarları bulur

Cambridge'de 24 yaşında bir araştırma öğrencisi olan Jocelyn Bell, Lord's Bridge'de bir tarlaya 2.000 radyo anteni dizilmesine yardım etti, sonra kalem kayıtlarını, günde yaklaşık 30 metre kâğıdı okudu. Ağustos 1967'de sürekli geri gelen bir “pürüz” fark etti ve 28 Kasım'da hızlı bir kayıt, 1,337 saniye arayla keskin atımlar gösterdi. Bunlar bir nötron yıldızından geliyordu — Güneş kadar ağır ama yalnızca yaklaşık 20 km genişliğinde çökmüş bir yıldız çekirdeği — dönüyor ve bir deniz feneri gibi Dünya'nın yanından bir radyo ışını süpürüyordu. Danışmanı 1974 Nobel Ödülü'nü paylaştı; o dışarıda bırakıldı.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Lord's Bridge, Cambridge, İngiltere, 28 Kasım 1967: ilk pulsarın yuvası Tilki.

Apollo 11 Ay'a iner

20 Temmuz 1969'da 20:17 UTC'de Eagle ay modülü, içinde Neil Armstrong ve Buzz Aldrin ile Dinginlik Denizi'ne indi; Michael Collins ise Columbia ile tepelerinde dönüyordu. Yaklaşık altı buçuk saat sonra Armstrong yüzeye adım attı. İki adam yaklaşık iki buçuk saat dışarıda kaldı, deneyler kurdu — gözlemevlerinin Ay'ın uzaklığını santimetre hassasiyetiyle ölçmek için hâlâ ışık yansıttığı bir lazer yansıtıcı dahil — ve 21,5 kg kaya ve toz geri getirdi. Houston'da öğleden sonraydı ve Ay gündüz gökyüzündeydi.

Bu gökyüzünü gör3B'de açAy atlası

Gökyüzü: Houston, Teksas, 20 Temmuz 1969: iniş anında gündüz Ay'ı.

Voyager 2 Neptün'e ulaşır

1977'de fırlatılan Voyager 2, dış gezegenlerin ender bir dizilişini kullanarak Jüpiter'den Satürn'e, Uranüs'e ve sonunda Neptün'e sıçradı. Dünya'dan ayrıldıktan on iki yıl sonra, 25 Ağustos 1989'da Neptün'ün bulut tepelerinin yaklaşık 4.950 km üstünden sıyırdı. Dev bir fırtına, Büyük Karanlık Leke, saatte 2.000 km'den fazla rüzgârlar, altı yeni uydu ve Triton'un donmuş yüzeyinden yükselen karanlık sütunlar buldu. O zamandan beri hiçbir uzay aracı Uranüs'e ya da Neptün'e geri dönmedi, bu yüzden onlara dair yakından gördüğümüz neredeyse her şey bu tek ziyaretten gelir.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Pasadena, Kaliforniya, 24 Ağustos 1989: o gece Dünya'dan görülen, Yay'da Neptün.

Hubble Uzay Teleskobu

Uzay Mekiği Discovery, Hubble Uzay Teleskobu'nu 24 Nisan 1990'da yörüngeye taşıdı. Bulanıklaştıran havanın üstünde 2,4 metrelik aynasının jilet gibi keskin görüntüler vermesi gerekirdi, ama ilk resimler bulanıktı: ayna çok hassas biçimde yanlış şekle parlatılmıştı, kenarında yaklaşık iki mikrometre sapmayla. Astronotlar Aralık 1993'te düzeltici optikler taktı. Hubble sonra Yaratılış Sütunları'nı fotoğrafladı, evrenin yaşını belirlemeye yardım etti ve 1995'in Hubble Derin Alanı'nda Büyük Kepçe'nin sapı yakınındaki bir gökyüzü zerresinde binlerce gökada gösterdi.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Baltimore, Maryland, 18 Aralık 1995: Aralık 1995'te şafaktan önce Hubble Derin Alanı yakınında Büyük Kepçe.

Güneş benzeri başka bir yıldızın çevresinde bir gezegen

6 Ekim 1995'te Cenevre Üniversitesi'nden Michel Mayor ve Didier Queloz, yaklaşık 50 ışık yılı uzaklıktaki Güneş benzeri bir yıldız olan 51 Pegasi'nin çevresinde dönen bir gezegen duyurdu. Onu Fransa'daki Haute-Provence Gözlemevi'nde, yıldızın saniyede yaklaşık 50 metrelik ileri geri küçük salınımından buldular. Gezegen bir şoktu: Jüpiter'in yaklaşık yarısı kadar kütleli, ama yıldızının çevresini 4,2 günde bir dönüyordu, Merkür'ün Güneş'e olduğundan çok daha yakın. 1992'de bir pulsarın çevresinde gezegenler bulunmuştu, ama bizimki gibi bir yıldızın çevresinde hiç. Şimdi binlercesi biliniyor. Mayor ve Queloz 2019 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaştı.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Haute-Provence Gözlemevi, Fransa, 6 Ekim 1995: duyuru akşamı Pegasus.

New Horizons Plüton'un yanından geçer

Uzayda dokuz buçuk yıl geçirdikten sonra NASA'nın New Horizons'ı, 14 Temmuz 2015'te saniyede yaklaşık 14 km hızla, yüzeyin yaklaşık 12.500 km üstünden Plüton'un yanından fırladı. Bulanık bir nokta olan bir dünya bir yere dönüştü: Sputnik Planitia denen kalp biçimli bir azot buzu ovası, birkaç kilometre yüksekliğinde su buzu dağları, mavi bir pus ve koyu kırmızı kutuplu büyük bir uydu, Haron. Verilerin eve damlaması bir yıldan fazla sürdü. 2019'un yılbaşı gününde araç, Kuiper kuşağında daha da uzakta, iki loblu küçük bir cisim olan Arrokoth'un yanından geçti.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Laurel, Maryland, 13 Temmuz 2015: Plüton'un bulunduğu Yay, yakın geçişten önceki gece.

Bir kara deliğin ilk resmi

10 Nisan 2019'da Olay Ufku Teleskobu ekibi, karanlık bir merkezin çevresinde bulanık turuncu bir halka gösterdi: 55 milyon ışık yılı uzaktaki ve Güneş'in yaklaşık 6,5 milyar katı kütleli M87 gökadasındaki kara deliğin gölgesi. Bu kadar küçük bir şeyi bu kadar uzaktan görmek için Hawaii ve Arizona'dan Şili'ye, İspanya'ya ve Güney Kutbu'na kadar radyo çanakları Nisan 2017'de birlikte gözlem yapmış, atom saatleriyle eşzamanlanarak Dünya kadar geniş sanal bir teleskop oluşturmuştu. 2022'de ekip, kendi gökadamızın merkezindeki kara delik Yay A*'nın bir resmini yayımladı.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Maunakea, Hawaii, 10 Nisan 2017: Nisan 2017 gözlemleri sırasında Maunakea üzerinde yükseklerde M87.

Webb'in ilk görüntüleri

Noel Günü 2021'de fırlatılan James Webb Uzay Teleskobu, Dünya'dan 1,5 milyon km uzaktaki konumuna giderken 6,5 metrelik altın kaplı aynasını ve bir tenis kortu büyüklüğündeki güneş kalkanını açtı. 12 Temmuz 2022'de ilk tam renkli görüntüler yayımlandı: Karina Bulutsusu'nun “Kozmik Uçurumları”, Güney Halka Bulutsusu, Stephan'ın Beşlisi gökada grubu ve bir akşam önce gösterilen, uzak gökadalarla dolu bir derin alan. Webb esas olarak kızılötede görür, bu yüzden renkleri gözlerimizin algılayamadığı ışıktan çevrilmiştir.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Santiago, Şili, 12 Temmuz 2022: yayın akşamı Karina Bulutsusu.

Kuzey Amerika boyunca tam evre

8 Nisan 2024'te Ay'ın gölgesi, Meksika'nın Pasifik kıyısından Teksas'ı ve doğu Amerika Birleşik Devletleri'ni geçerek Kanada'ya doğru koştu. Yaklaşık 200 km genişliğe varan bir yol boyunca gün, dört buçuk dakikaya kadar derin alacakaranlığa döndü: Güneş'in koronası göründü, Ay'ın kenarında pembe protüberanslar parladı ve gezegenler öğle vakti ortaya çıktı. On milyonlarca insan yolun içinde yaşıyordu ve çok daha fazlası oraya gitti. Bitişik Amerika Birleşik Devletleri'nden görülecek bir sonraki tam tutulma 23 Ağustos 2044'te gelir.

Bu gökyüzünü gör3B'de aç

Gökyüzü: Dallas, Teksas, 8 Nisan 2024: Dallas üzerinde tam evre.

Rubin Gözlemevi'nin ilk bakışı

23 Haziran 2025'te Şili'deki Cerro Pachón'da bulunan Vera C. Rubin Gözlemevi ilk görüntülerini yayımladı: gaz ve tozla parlayan Üç Dilimli ve Lagün bulutsuları ve Başak Kümesi'ndeki geniş bir gökada alanı. İlk deneme gözlemleri daha önce bilinmeyen 2.000'den fazla asteroit de ortaya çıkarmıştı. 8,4 metrelik teleskopu ve şimdiye kadar yapılmış en büyük dijital kamera olan 3.200 megapiksellik kamerası, on yıl boyunca birkaç günde bir tüm güney gökyüzünü fotoğraflamak üzere tasarlandı: hareket eden, titreşen ya da patlayan her şeyi yakalayan evrenin bir hızlandırılmış filmi.

Bu gökyüzünü gör

Gökyüzü: Cerro Pachón, Şili, 23 Haziran 2025: o gece tepede Lagün ve Üç Dilimli bulutsuları.