Gökyüzünü tanımaya başlamak için teleskop gerekmez — birkaç açık akşam ve doğru ilk desenler yeter. Büyük Kepçe, Avcı ya da Güney Haçı ile başlayın, sonra dışarı doğru ilerleyin. Aşağıdaki 88'lik tablo, bu gece yerinizden hangilerini görebileceğinizi gösterir.
Her kültürden insanlar, hikâyeler anlatmak ve mevsimleri takip etmek için daha parlak yıldızları avcılar, hayvanlar, kanolar, nehirler gibi figürler halinde birleştirmiştir. Modern astronomi eski Yunan ve Roma adlarını korur, ama bugün bir takımyıldız, haritadaki bir ülke gibi, çöp adam bir şekilden çok bir gökyüzü alanıdır. 1922'de Uluslararası Astronomi Birliği 88'lik bir listeye karar verdi ve 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un çizdiği resmî sınırları yayımladı. Birlikte tüm gökyüzünü boşluksuz kaplarlar, böylece her yıldız, gökada ya da geçen kuyruklu yıldız tam olarak bir takımyıldızın içinde yer alır.
Bunlardan kırk sekizi, yaklaşık MS 150'de yazılan Batlamyus'un Almagest'ine uzanır; bunlardan biri olan büyük gemi Argo, sonradan Omurga, Kıç ve Yelken'e bölünmüştür. Tukan'dan Cennet Kuşu'na kadar on iki güney takımyıldızı, 1590'larda Doğu Hint Adaları'na yelken açan Hollandalı denizcilerden gelir. Johannes Hevelius 1690'da aralarında Vaşak ve Kertenkele'nin de bulunduğu yedi tane ekledi, Nicolas-Louis de Lacaille de 1750'lerde güney gökyüzünün boşluklarını, çoğu çağının aletlerinin adını taşıyan on dört takımyıldızla doldurdu — Teleskop, Mikroskop, Hava Pompası, Sarkaçlı Saat. Aralarında Güvercin, Tekboynuz ve Zürafa'nın bulunduğu birkaçı da 16. ve 17. yüzyıl haritacılarından gelir.
Asterizmler takımyıldız değildir
En ünlü yıldız desenlerinin çoğu asterizmdir: bir takımyıldızın parçası olan ya da birkaç takımyıldızdan yıldız ödünç alan şekiller. Büyük Kepçe (İngiltere'de Saban), Büyük Ayı'nın yedi yıldızıdır. Yaz Üçgeni, Çalgı, Kuğu ve Kartal'ın her birinden bir parlak yıldız alır. Pegasus'un Büyük Karesi'nin bir köşesi Andromeda'ya aittir ve Çaydanlık, Yay'ın parlak çekirdeğidir. Asterizmleri bulmak, içinde yer aldıkları takımyıldızları bulmaktan çoğu zaman daha kolaydır; bu da onları mükemmel basamak taşları yapar.
Yaz Üçgeni'nden Elmas Haç'a kadar en bilinen on dokuzunun kendi sayfaları vardır; bir harita, nasıl bulunacakları ve içlerinde neler olduğu: bunlardan hangilerinin bu gece yerinizden yukarıda olduğunu da gösteren Yıldız desenleri'ne bakın.
Bir takımyıldızın yıldızları birbirleriyle nadiren ilişkilidir. Yalnızca bizden aynı yönde, ama çok farklı uzaklıklarda dururlar: Kassiyopeya'nın W'sinin beş yıldızı yaklaşık 55 ile 500'den fazla ışık yılı arasında uzaklıktadır.
Takımyıldızlar neden değişir
Gece boyunca
Dünya günde bir kez döner, bu yüzden yıldızlar doğuda doğar, batıda batar ve gök kutbu denen bir noktanın çevresinde — saatte 15° — döner. Kuzey yarımkürede Kutup Yıldızı bu noktayı neredeyse tam olarak işaret eder; güney yarımkürede kutupta parlak bir yıldız yoktur.
Yıl boyunca
Dünya Güneş'in çevresinde ilerledikçe gece tarafı uzayda farklı bir yöne bakar. Her yıldız her gece yaklaşık dört dakika daha erken doğar — ayda iki saat — bu yüzden aynı saatte görünen takımyıldızlar mevsimlerle yavaşça değişir. Avcı, kuzey yarımkürede kış akşamlarını (güney yarımkürede yaz akşamlarını) doldurur, Akrep ise kuzeyin yazına aittir. Güneş'in konumuna yakın takımyıldızlar birkaç ay gün ışığında kaybolur.
Enleminizle
Gök kutbu, ufkunuzun üstünde enleminiz kadar yüksekte durur. Kutba bundan daha yakın yıldızlar hiç batmaz: Londra'dan ya da Berlin'den Büyük Kepçe ve Kassiyopeya bütün gece, bütün yıl yukarıdadır. Karşı kutbun çevresindeki eşit büyüklükte bir bölge ise hiç doğmaz. Güney Haçı'nın Avrupa'dan ve Amerika Birleşik Devletleri'nin çoğundan neden gizli kaldığı ve Sidney'den Büyük Kepçe'nin kuzey ufkunun üzerine neden tam olarak çıkamadığı budur. Aşağıdaki tablo, her takımyıldız için tamamını görebileceğiniz enlemleri listeler.
Binlerce yıl boyunca: presesyon
Dünya'nın ekseni de dönen bir topaç gibi, yaklaşık 26.000 yılda bir salınır — Hipparkhos'un keşfettiği yavaş hareket. Sonuçta gök kutbu yıldızlar arasında kayar. Piramitler yapıldığında kutup yıldızı Ejderha'daki Thuban'dı; bugün Kutup Yıldızı'dır ve kutba 2100 yılı civarında en çok yaklaşacaktır; yaklaşık 12.000 yıl sonra Vega onun yakınında olacak. Presesyon, Güneş'in astrolojinin verdiği tarihlerde burç takımyıldızlarında artık durmamasını da açıklar: burçlar yaklaşık 2.000 yıl önce sabitlendi ve bugün Güneş onların yaklaşık bir ay gerisindedir — ve Aralık'ın bir bölümünü hiçbir burç yorumunun anmadığı Yılancı'da geçirir.
Nasıl başlanır
Açık, Ay'sız bir akşam seçin, gözlerinize uyum sağlamaları için yirmi dakika verin ve her gece bir ya da iki desen öğrenin. Yerinize ayarlı bir gökyüzü haritası, gördüğünüzle eşleştirmenize yardımcı olur; gözlerinizin karanlığa uyumunu korumak için kırmızı gece görüşü kipini açın.
Kuzey yarımkürede
Büyük Kepçe'yi bulun kuzeyde — ilkbahar akşamları yüksekte, sonbaharda kuzey ufkunun üstünde alçakta.
İşaretçileri izleyin. Kepçenin ucundaki iki yıldızdan, Merak ve Dubhe'den bir çizgi çekin ve aralarındaki uzaklığın yaklaşık beş katı kadar uzatın; Polaris'e, yani Kutup Yıldızı'na ulaşırsınız. Özellikle parlak değildir, ama her şey onun çevresinde döner.
Kassiyopeya'ya geçin, Kutup Yıldızı'nın öbür yanında, Kepçe kadar uzakta beş yıldızlı bir W.
Sonra güneye dönün. Kış akşamlarında Avcı güneyde durur; yaz akşamlarında Yaz Üçgeni'nin üç parlak yıldızını yukarıda arayın.
Güney yarımkürede
Güney Haçı'nı bulun gökyüzünün güney yarısında, yanında iki parlak İşaretçi, Alfa ve Beta Erboğa ile.
Haçın uzun kolunu ayağının gösterdiği yönde uzunluğunun yaklaşık dört buçuk katı kadar uzatın. Bu sizi güney gök kutbuna, boş görünen bir gökyüzü parçasına getirir; kutba en yakın çıplak gözle görülen yıldız olan σ Octantis karanlık bir yerden bile zor seçilir.
Yaz akşamları kuzeye bakın, baş aşağı görünen Avcı için; kış akşamları tepenizde Akrep'in uzun eğrisi için.
Kuzeye bakarken: Büyük Kepçe'nin İşaretçileri Kutup Yıldızı'na götürür; Kassiyopeya öbür yandadır. Tüm desen Kutup Yıldızı'nın çevresinde günde bir kez döner, bu yüzden baktığınızda eğik ya da baş aşağı olabilir.Güneye bakarken: güney gök kutbuna ulaşmak için Güney Haçı'nın uzun eksenini ayağının ötesinde yaklaşık 4½ katı kadar uzatın. İşaretçiler hangi haçın gerçek olduğunu gösterir.
Önce bilinecek altı takımyıldız
Akşamlar, Aralık–Mart · her yerden görülür
Avcı
Kısa, düz bir çizgideki üç yıldız — Kuşak — Avcı'yı tanınması en kolay takımyıldız yapar. Kuşağın üstünde ve altında kırmızı Betelgeuse ve mavi-beyaz Rigel parlar. Kuşaktan sarkan Kılıç'ın ortadaki “yıldızı” dürbünün bile gösterdiği bir parıltıdır: yaklaşık 1.300 ışık yılı uzaklıkta yeni yıldızların beşiği olan Avcı Bulutsusu. Kuşağı bir yöne izleyin, gecenin en parlak yıldızı Sirius'a ulaşırsınız; öbür yöne izleyin, turuncu Aldebaran'a ve Ülker'e. Güney yarımkürede Avcı baş aşağı görünür; birçok Avustralyalı onun Kuşak ve Kılıç'ına Tencere der.
Büyük Ayı'nın yedi parlak yıldızı, İngiltere'de Saban denen bir asterizm olan Büyük Kepçe'yi oluşturur. Kepçenin ucundaki iki yıldız, Kutup Yıldızı'nı gösteren İşaretçilerdir. Sapın kıvrımında keskin gözler birbirine yakın iki yıldız görür, Mizar ve Alcor, küçük bir teleskop da Mizar'ın kendisini ikiye ayırır. Sapın eğrisini kepçeden uzağa doğru izleyin, turuncu Arcturus'a ulaşırsınız. Karanlık bir gökyüzünde, kepçenin Phecda'dan başlayıp Dubhe'den geçen köşegenini kendi uzunluğu kadar uzatın; dürbün iki sönük leke gösterir: M81 ve M82 gökadaları.
Beş yıldız bir W — saate göre bir M — oluşturur ve Kutup Yıldızı'nın Büyük Kepçe'ye göre karşı yanında durur; biri alçaktayken öbürü yüksektedir. W, Samanyolu'ndadır ve onu dürbünle taramak zengin bir yıldız alanı gösterir. Kassiyopeya ile Perseus arasında dürbün yan yana iki yıldız kümesi olan Çift Küme'yi ortaya çıkarır. W'nin en parlak yıldızı Schedar'ın yaklaşık 15° neredeyse tam güneyinde Andromeda Gökadası bulunur: karanlık bir gecede bulanık bir oval ve 2,5 milyon ışık yılıyla çıplak gözle kolayca görülen en uzak şey. 1572'de Tycho Brahe'nin “yeni yıldızı” burada parladı.
Üç takımyıldızdaki üç parlak yıldız Yaz Üçgeni'ni oluşturur: Çalgı'da Vega, Kuğu'da Deneb ve Kartal'da Altair. Kuğu, kuyruğunda Deneb ile Samanyolu boyunca uçar; ana yıldızları Kuzey Haçı'nı oluşturur. Kuğu'nun başında Albireo durur: küçük bir teleskop 30× büyütmede yan yana altın sarısı bir yıldız ve mavi bir yıldız gösterir, gökyüzünün en güzel manzaralarından biri. Vega yakınında Halka Bulutsusu küçük bir teleskopta minik bir duman halkasıdır ve Vega'dan Arcturus'a giden yolun yaklaşık üçte birinde Herkül'deki büyük küresel küme M13 dürbünde bulanık bir yıldız gibi görünür.
Adına gerçekten benzeyen az sayıdaki takımyıldızdan biri: kalkık bir iğneyle biten kıvrımlı bir yıldız dizisi. Kalbinde, Güneş'in yerine konsa Mars'ın yörüngesinin ötesine uzanacak kadar büyük kırmızı bir süperdev olan Antares parlar; adı “Mars'ın rakibi” anlamına gelir. Dürbün, Antares'in hemen yanında küresel küme M4'ü ve iğnenin yakınında Samanyolu'na karşı duran iki güzel açık küme olan M6 ve M7'yi gösterir. Orta kuzey enlemlerinden Akrep güneyde alçakta kalır ve kuzey Avrupa'dan iğne ufkun üstüne zor çıkar, hatta hiç çıkmaz; güney yarımkürede kış akşamlarında tepeden geçer.
88 takımyıldızın en küçüğü ve en bilinenlerinden biri: Avustralya, Yeni Zelanda, Brezilya, Papua Yeni Gine ve Samoa bayraklarında yer alır. Dört parlak yıldız uçurtma biçimli bir haç oluşturur, merkezden kaymış daha sönük bir beşinci yıldızla. Yanındaki iki parlak İşaretçi, Alfa ve Beta Erboğa, hangi haçın gerçek olduğunu gösterir; yakındaki daha dağınık “Sahte Haç” birçok yeni başlayanı yanıltır. Alfa Erboğa, Güneş'e en yakın yıldız sistemidir, 4,4 ışık yılı uzaklıktadır. Haçın yanında Samanyolu'na karşı bir toz bulutu olan Kömür Çuvalı yer alır ve Mimosa yakınında Mücevher Kutusu kümesi dürbünde ve küçük teleskoplarda parıldar.
En iyi akşam, takımyıldızın ortasının yerel saatle yaklaşık 21:00'de (yaz saatinde 22:00) en yüksekte olduğu zamandır; bir ay önce aynı görünüm iki saat sonra gelir. Her enlemde aynı tarihtir. Tamamı şuradan, takımyıldızın her bölümünün yılın bir zamanında ufkun üstüne çıktığı enlemleri verir; bir kısmı şuradan, en azından bir kısmının çıktığı enlemleri. Bu sınırların yakınında kenar ufku ancak sıyırır, bu yüzden rahat bir görünüm için on derece kadar pay bırakın. Adlar gökyüzü haritasına bağlanır.
88 takımyıldız: anlamı, kısaltması, en iyi akşam ayı, görülebildikleri enlemler ve alan
Enlemler ve tarihler, resmî IAU sınırlarından (Astronomy Engine'deki uygulamasıyla) J2000 dönemi için, kırılma ve ufuktaki tepeler yok sayılarak hesaplanır. Alanlar, IAU'nun kare derece cinsinden değerleridir ve büyüklüğe göre sırayla verilmiştir.