Pięć tysięcy lat patrzenia w górę
Czterdzieści chwil, gdy ludzie patrzyli w niebo i rozumieli coś nowego — od grobowca z epoki kamienia, ustawionego na wschód Słońca w środku zimy, po kamerę, która filmuje całe południowe niebo. Każda z nich ma link, który otwiera niebo dokładnie takie, jakie było, z miejsca, w którym to się wydarzyło.
„Zobacz to niebo” otwiera mapę nieba w chwili i miejscu zdarzenia, skierowaną tam, gdzie toczyła się akcja. „Otwórz w 3D” pokazuje tę samą chwilę w modelu Układu Słonecznego, gdzie planety, księżyce, komety i sondy naprawdę się znajdowały. Daty sprzed 15 października 1582 roku są w kalendarzu juliańskim, tak jak podają je podręczniki historii. Ten kalendarz powoli rozjeżdża się z porami roku: około 3000 r. p.n.e. środek lata przypadał w połowie lipca, a środek zimy w połowie stycznia.
Niebo starożytności przed 500 r. n.e.
-
ok. 3200 p.n.e.
Newgrange czeka na wschód Słońca w środku zimy
Rolnicy z irlandzkiej Doliny Boyne wznieśli wielki kopiec Newgrange około 3200 roku p.n.e., przed kamieniami Stonehenge i piramidami w Gizie. Nad jego wejściem zostawili wąski otwór, okno nad wejściem. Przez kilka poranków wokół przesilenia zimowego światło wschodzącego Słońca prześlizguje się przez niego, biegnie 19-metrowym korytarzem i na około kwadrans oświetla podłogę wewnętrznej komory. Nikt nie zapisał, dlaczego. Ale budowniczowie wyraźnie wiedzieli, gdzie wschodziło Słońce w najkrótszy dzień, i wbudowali tę wiedzę w kamień.
Niebo: Newgrange, Irlandia, 12 stycznia 3000 p.n.e. (kalendarz juliański): wschód Słońca w dniu przesilenia zimowego (mapa nieba sięga wstecz do 3000 p.n.e.).
-
ok. 2560 p.n.e.
Wielka Piramida wskazuje prawdziwą północ
Boki piramidy króla Cheopsa w Gizie, ukończonej około 2560 roku p.n.e., są zwrócone ku czterem stronom świata z dokładnością do kilku minut łuku — znacznie lepszą niż mógłby uzyskać jakikolwiek kompas magnetyczny. Egipscy geodeci najpewniej wyznaczali północ z nieba, być może obserwując gwiazdy krążące wokół bieguna albo znacząc cień pionowego kija. Żadna jasna gwiazda nie stała wtedy dokładnie na biegunie. Najbliżej był Thuban w Smoku, który powolne chwiejenie osi Ziemi zaniosło od tego czasu daleko; dziś biegun należy do Gwiazdy Polarnej.
Niebo: Giza, Egipt, 1 lutego 2560 p.n.e. (kalendarz juliański): północne niebo, z Thubanem blisko bieguna.
-
ok. 2500 p.n.e.
Stonehenge wskazuje Słońce przesilenia
Na równinie Salisbury wielkie głazy sarsenowe Stonehenge wzniesiono około 2500 roku p.n.e. Budowla jest ułożona wzdłuż jednej osi: na północny wschód ku wschodowi Słońca w środku lata i, w przeciwną stronę, na południowy zachód ku zachodowi Słońca w środku zimy. Wielu archeologów uważa dziś, że ważniejszy był zimowy zachód, bo ludzie, którzy ją zbudowali, zdają się zbierać w pobliżu na uczty w środku zimy. Tak czy inaczej, jej budowniczowie śledzili punkty zwrotne Słońca wzdłuż horyzontu, kręgosłup każdego kalendarza rolniczego. Tłumy nadal witają tam wschód Słońca w środku lata każdego czerwca.
Niebo: Stonehenge, Anglia, 14 lipca 2500 p.n.e. (kalendarz juliański): wschód Słońca w poranek środka lata.
-
ok. 1640 p.n.e.
Babilon prowadzi dziennik Wenus
Tabliczka 63 babilońskiej serii wróżb Enūma Anu Enlil wymienia dni, w których Wenus znikała w blasku Słońca i pojawiała się ponownie, przez 21 lat panowania króla Ammisaduqi. To jeden z najstarszych zapisów obserwacji planet na świecie. Zachowane kopie powstały około tysiąc lat później; najbardziej znana jest w Muzeum Brytyjskim. Ponieważ Wenus powtarza swój cykl prawie dokładnie co osiem lat, historycy do dziś używają tej tabliczki, by spierać się o daty panowania — a wraz z nimi o daty wczesnej historii Mezopotamii.
Niebo: Babilon, Irak, 8 marca 1640 p.n.e. (kalendarz juliański): Wenus jako gwiazda poranna przed wschodem Słońca.
-
ok. 1600 p.n.e.
Dysk z Nebry
W 1999 roku poszukiwacze skarbów z wykrywaczem metali wykopali brązowy dysk na wzgórzu Mittelberg koło Nebry w Niemczech; policja odzyskała go w 2002 roku. Ma około 32 centymetrów średnicy i jest inkrustowany złotem: Słońce lub pełnia Księżyca, sierp, rozsiane gwiazdy i ciasna grupa siedmiu, często uznawana za Plejady. Łuki dodane później wzdłuż obrzeża obejmują około 82°, czyli ten sam kąt, o jaki zachód Słońca przesuwa się wzdłuż horyzontu między przesileniami na tej szerokości geograficznej. Zakopany około 1600 roku p.n.e., bywa nazywany najstarszym konkretnym obrazem nieba. Niektórzy badacze odczytują go jako regułę utrzymywania kalendarza księżycowego w zgodzie ze Słońcem.
Niebo: Mittelberg koło Nebry, Niemcy, 23 marca 1599 p.n.e. (kalendarz juliański): cienki sierp Księżyca obok Plejad w wiosennym zmierzchu.
-
585 p.n.e.28 maja 585 p.n.e.
Zaćmienie zatrzymuje bitwę
Herodot opowiada o wojnie w Azji Mniejszej między Lidyjczykami a Medami, która skończyła się, gdy w środku bitwy dzień nagle zamienił się w noc. Obie armie uznały to za znak i zawarły pokój. Dodaje, że Tales z Miletu przepowiedział rok tego zaćmienia. Współczesne obliczenia dopasowują je do całkowitego zaćmienia Słońca z 28 maja 585 roku p.n.e., które przeszło przez dzisiejszą Turcję późnym popołudniem. Czy Tales naprawdę je przewidział i jak — może z babilońskich cykli zaćmień — nadal jest przedmiotem sporu. To jedno z najwcześniejszych wydarzeń w historii, które można datować co do dnia.
Niebo: dolina Kızılırmak (Halys), Turcja, 28 maja 585 p.n.e. (kalendarz juliański): zaćmione Słońce nisko na zachodzie.
-
ok. 240 p.n.e.
Eratostenes mierzy Ziemię
Eratostenes, główny bibliotekarz w Aleksandrii, usłyszał, że w południe w dniu środka lata Słońce świeci prosto w dół studni w Syene, dzisiejszym Asuanie. W Aleksandrii tego samego dnia pionowy kij nadal rzucał krótki cień: Słońce stało około 7° od zenitu, czyli jedną pięćdziesiątą pełnego koła. Odległość między oboma miastami musiała więc wynosić jedną pięćdziesiątą obwodu Ziemi. Przy około 5000 stadionów między nimi otrzymał 250 000 stadionów. W zależności od tego, jakiego stadionu użył, to błąd od 2% do 16% względem prawdziwych 40 000 km.
Południe w AleksandriiPołudnie w Syene
Niebo: Aleksandria, Egipt, 26 czerwca 240 p.n.e. (kalendarz juliański): południe w dniu środka lata.
Niebo: Asuan (Syene), Egipt, 26 czerwca 240 p.n.e. (kalendarz juliański): południe w dniu środka lata, Słońce prawie w zenicie. -
ok. 130 p.n.e.
Hipparch zauważa, że niebo się przesuwa
Pracując na Rodos, Hipparch sporządził katalog kilkuset gwiazd i porównał swoje położenia z zapisanymi około 150 lat wcześniej. Jasna gwiazda Spika przesunęła się o około dwa stopnie względem równonocy jesiennej. Wywnioskował, że cała siatka równonocy powoli przesuwa się względem gwiazd. Nazywamy to precesją i znamy jej przyczynę: oś Ziemi chwieje się jak bąk, raz na około 26 000 lat. Hipparch zbudował też teorie Słońca i Księżyca dość dobre, by przewidywać zaćmienia, i często przypisuje mu się uszeregowanie gwiazd według jasności.
Niebo: Rodos, Grecja, 20 kwietnia 130 p.n.e. (kalendarz juliański): Spika dokładnie na południu w wiosenny wieczór.
-
2 p.n.e.17 czerwca 2 p.n.e.
Dwie planety stają się jedną
Wieczorem 17 czerwca 2 roku p.n.e. Wenus i Jowisz, dwie najjaśniejsze planety, zbliżyły się tak bardzo na zachodnim niebie — o kilka setnych stopnia — że dla większości oczu zlałyby się w jeden olśniewający punkt, blisko gwiazdy Regulus w Lwie. Niektórzy autorzy zaproponowali to jako Gwiazdę Betlejemską. To tylko jeden z kilku kandydatów i zależy od dat panowania Heroda i narodzin Jezusa, o które historycy nadal się spierają. Jako widok było to jednak naprawdę rzadkie.
Niebo: Jerozolima, 17 czerwca 2 p.n.e. (kalendarz juliański): Wenus i Jowisz w zachodnim zmierzchu.
-
ok. 150 n.e.
Ptolemeusz pisze Almagest
W Aleksandrii Klaudiusz Ptolemeusz zebrał grecką astronomię w jedną wielką księgę, Syntaksę matematyczną. Arabscy tłumacze nazwali ją później al-Madżisti, „największa”, a po łacinie stała się Almagestem. Opisuje wszechświat z Ziemią w centrum, w którym każda planeta porusza się po małym kole, epicyklu, niesionym po większym — sprytne urządzenie, które odtwarza wsteczne pętle, jakie planety wykonują blisko opozycji. Jego katalog wymienia 1022 gwiazdy w 48 gwiazdozbiorach, z których większość nadal używamy. Przez około 1400 lat był standardowym podręcznikiem nieba, od Bizancjum i Bagdadu po średniowieczną Europę.
Niebo: Aleksandria, Egipt, 7 lutego 150 n.e. (kalendarz juliański): Mars w opozycji, wysoko na południu o północy.
Astronomia średniowiecza i renesansu 500–1600
-
ok. 964
Al-Sufi opisuje „małą chmurkę”
Perski astronom ʿAbd al-Raḥmān al-Ṣūfī, pracujący na dworze Bujidów w Isfahanie i Szirazie, poprawił katalog gwiazd Ptolemeusza własnymi szacunkami jasności i narysował każdy gwiazdozbiór dwukrotnie: tak, jak wygląda na niebie, i tak, jak wygląda na globusie. Jego Księga gwiazd stałych, ukończona około 964 roku, zawiera najstarszy znany opis Galaktyki Andromedy, którą nazwał małą chmurką. Wiele używanych dziś nazw gwiazd, takich jak Aldebaran i Altair, dotarło do Europy przez arabskie księgi takie jak jego. Krater na Księżycu, Azophi, nosi jego zlatynizowane imię.
Niebo: Isfahan, Iran, 25 października 964 n.e. (kalendarz juliański): Galaktyka Andromedy wysoko w jesienny wieczór.
-
10544 lipca 1054
Gwiazda-gość w Byku
4 lipca 1054 roku astronomowie dworu dynastii Song w Kaifengu zgłosili „gwiazdę-gościa” w pobliżu gwiazdy, którą nazywamy Zeta Tauri. Przez 23 dni była dość jasna, by ją widzieć w dzień, a w nocy pozostawała widoczna przez prawie dwa lata. Była to supernowa: masywna gwiazda wybuchająca w odległości około 6500 lat świetlnych. Pozostałością jest Mgławica Kraba, M1, którą mały teleskop pokazuje jako słabą szarą plamkę; w jej sercu wiruje gwiazda neutronowa, która błyska 30 razy na sekundę. Tego lipca gwiazda-gość wschodziła na wschodzie krótko przed świtem.
Niebo: Kaifeng, Chiny, 4 lipca 1054 (kalendarz juliański): gwiazda-gość wschodząca przed świtem.
-
Lata 20. XV wieku
Gigantyczny sekstant Uługa Bega w Samarkandzie
Uług Beg, wnuk zdobywcy Timura i władca Samarkandy, był przede wszystkim uczonym. W latach 20. XV wieku zbudował trzykondygnacyjne obserwatorium wokół ogromnego łuku południkowego, osadzonego w rowie we wzgórzu, o promieniu około 40 metrów. Jego astronomowie mierzyli za jego pomocą czas przejścia Słońca, Księżyca, planet i gwiazd przez południk. Ich katalog z 1437 roku podał nowe położenia 1018 gwiazd, pierwszy duży katalog od czasów Ptolemeusza oparty na nowych pomiarach, a ich długość roku myliła się o mniej niż minutę. Uług Beg został zamordowany w 1449 roku; ruiny odnaleziono ponownie w 1908.
Niebo: Samarkanda, Uzbekistan, 15 stycznia 1437 (kalendarz juliański): Syriusz przechodzący przez południk w zimową noc.
-
1543
Kopernik stawia Słońce w środku
Mikołaj Kopernik, kanonik w Fromborku nad Bałtykiem, przez dziesięciolecia pracował nad modelem planet ze Słońcem w centrum. Jego księga O obrotach sfer niebieskich została wydrukowana w Norymberdze w 1543 roku, w roku jego śmierci; według opowieści pierwszy egzemplarz dotarł do niego na łożu śmierci. Wprawienie Ziemi w ruch od razu wyjaśniło, dlaczego planety zdają się kreślić pętle wstecz i dlaczego Merkury i Wenus nigdy nie odchodzą daleko od Słońca. Kopernik zachował idealne okręgi, więc jego przewidywania nie były lepsze od Ptolemeuszowych. Zyskiem była sama idea, a ta zmieniła wszystko.
Niebo: Frombork, Polska, 24 maja 1543 (kalendarz juliański): Jowisz i Saturn w zmierzchu pod koniec maja.
-
157211 listopada 1572
Nowa gwiazda Tychona
Wieczorem 11 listopada 1572 roku w opactwie Herrevad w Skanii, wówczas należącej do Danii, młody szlachcic Tycho Brahe spojrzał w górę i zobaczył jasną gwiazdę w Kasjopei tam, gdzie wcześniej żadnej nie było. Wkrótce rywalizowała z Wenus. Mierzył ją przez miesiące i nigdy nie przesunęła się względem gwiazd tła, więc musiała leżeć daleko poza Księżycem — w obszarze, który zwolennicy Arystotelesa uważali za doskonały i niezmienny. Jego mała książka O nowej gwieździe uczyniła go sławnym. Była to supernowa, w odległości mniej więcej 8000 do 10 000 lat świetlnych.
Niebo: opactwo Herrevad, Szwecja, 11 listopada 1572 (kalendarz juliański): nowa gwiazda wysoko na północnym wschodzie.
Era teleskopu 1600–1956
-
1604Październik 1604
Gwiazda Keplera w Wężowniku
W październiku 1604 roku rozbłysła kolejna nowa gwiazda, tym razem w Wężowniku, kilka stopni od Jowisza, Saturna i Marsa, które zebrały się nisko na wieczornym niebie. Obserwatorzy we Włoszech zauważyli ją 9 października. Johannes Kepler, matematyk cesarski w Pradze, śledził ją od 17 października przez rok i napisał o niej książkę. Podobnie jak gwiazda Tychona nie wykazywała paralaksy. To ostatnia supernowa w naszej własnej galaktyce widziana gołym okiem; następna, jaką ktokolwiek zobaczył, w 1987 roku, była w Wielkim Obłoku Magellana, sąsiedniej galaktyce.
Niebo: Praga, Czechy, 17 października 1604: nowa gwiazda obok Jowisza, Saturna i Marsa o zmierzchu.
-
16107 stycznia 1610
Galileusz znajduje księżyce wokół Jowisza
7 stycznia 1610 roku w Padwie Galileo Galilei skierował na Jowisza domowej roboty teleskop powiększający około 20 razy i zobaczył obok niego trzy małe „gwiazdy” w jednej linii. Noc po nocy zmieniały miejsca, a do 13 stycznia znalazł czwartą. Były to księżyce krążące wokół Jowisza: dowód, że nie wszystko krąży wokół Ziemi. W marcu opublikował Gwiezdnego posłańca, z górami Księżyca i niezliczonymi gwiazdami Drogi Mlecznej. Stabilnie trzymana lornetka może dziś pokazać te same cztery księżyce.
Niebo: Padwa, Włochy, 7 stycznia 1610: Jowisz na wschodzie w pierwszej godzinie nocy.
-
165525 marca 1655
Huygens znajduje Tytana i rozwiązuje zagadkę Saturna
Saturn zaskakiwał pierwszych użytkowników teleskopów: Galileusz widział go z „uszami”, które później zniknęły. W Hadze Christiaan Huygens i jego brat Constantijn szlifowali lepsze soczewki, a 25 marca 1655 roku zauważył obok Saturna słabą gwiazdę, która dotrzymywała mu kroku — Tytana, największy księżyc Saturna. W 1659 roku wyjaśnił też uszy: Saturn jest okrążony cienkim, płaskim pierścieniem, który nigdzie nie dotyka planety. Gdy Saturn przemierza swoją 29-letnią orbitę, widzimy pierścień pod zmieniającymi się kątami, a dwa razy na orbitę ustawia się on krawędzią do nas i prawie znika, ostatnio w 2025 roku.
Niebo: Haga, Holandia, 25 marca 1655: Saturn na południowym wschodzie wieczorem w dniu odkrycia.
-
1676
Rømer mierzy prędkość światła
Księżyc Jowisza Io wsuwa się w cień Jowisza co 42½ godziny, zegar na niebie, który według astronomów miał pomóc żeglarzom znaleźć długość geograficzną. W Obserwatorium Paryskim duński astronom Ole Rømer zauważył, że te zaćmienia przychodzą wcześniej, gdy Ziemia jest bliżej Jowisza, a później, gdy jest dalej. W 1676 roku przewidział, że zaćmienie przypadające na 9 listopada spóźni się o około dziesięć minut, i tak było. Światło, argumentował, potrzebuje czasu, by przebyć orbitę Ziemi. To był pierwszy dobry dowód, że światło biegnie ze skończoną prędkością.
Niebo: Obserwatorium Paryskie, Francja, 9 listopada 1676: Jowisz nisko na południu 9 listopada 1676.
-
16875 lipca 1687
Principia Newtona
Matematyczne zasady filozofii przyrody Isaaca Newtona, opublikowane w Londynie 5 lipca 1687 roku (druk opłacił Edmond Halley), pokazały, że jedna siła rządzi spadającym jabłkiem i krążącym Księżycem. Grawitacja słabnie z kwadratem odległości, a z tej reguły i swoich trzech zasad dynamiki Newton wyprowadził prawa Keplera dla orbit planet, pływy, tory komet i powolne chwianie osi Ziemi. Po raz pierwszy niebo i Ziemia podlegały tej samej fizyce.
-
1758–59
Kometa Halleya wraca na czas
Edmond Halley zauważył, że komety z 1531, 1607 i 1682 roku podążały prawie tą samą drogą, i zasugerował, że to jeden obiekt wracający co 75 lub 76 lat. Przewidział jego powrót na 1758 rok, ale nie dożył tej chwili. W Paryżu Alexis Clairaut, Joseph Lalande i Nicole-Reine Lepaute obliczyli, jak Jowisz i Saturn go opóźnią. W noc Bożego Narodzenia 1758 roku Johann Georg Palitzsch, rolnik i astronom amator pod Dreznem, go znalazł. Obiekt okrążył Słońce 13 marca 1759 roku, miesiąc wcześniej, niż wynikało z obliczeń, ale i tak był to triumf: komety też podlegają grawitacji.
-
178113 marca 1781
Herschel znajduje nową planetę
William Herschel był urodzonym w Niemczech muzykiem w Bath, który budował własne teleskopy. W nocy 13 marca 1781 roku, przeszukując niebo z ogrodu 6,2-calowym reflektorem, zauważył w Byku „gwiazdę”, która pokazywała maleńką tarczkę zamiast punktu. Po kilku dniach się przesunęła. Wziął ją za kometę, ale jej orbita okazała się prawie kołowa i dwa razy dalsza od Słońca niż orbita Saturna. Uran był pierwszą planetą znalezioną za pomocą teleskopu i podwoił rozmiar znanego Układu Słonecznego. Jest ledwo widoczny gołym okiem pod ciemnym niebem.
Niebo: Bath, Anglia, 13 marca 1781: Uran w Byku w noc odkrycia.
-
18011 stycznia 1801
Ceres pojawia się między Marsem a Jowiszem
W pierwszą noc XIX wieku, 1 stycznia 1801 roku, Giuseppe Piazzi w Obserwatorium w Palermo sprawdzał położenia gwiazd w Byku, gdy znalazł jedną, która się poruszała. Śledził ją przez sześć tygodni, aż zginęła w blasku Słońca. Młody matematyk Carl Friedrich Gauss opracował wtedy nowe metody obliczania orbity z tak niewielu obserwacji, a pod koniec roku obiekt odnaleziono ponownie niemal dokładnie tam, gdzie wskazał. Ceres krąży między Marsem a Jowiszem. W ciągu sześciu lat pojawiły się trzy kolejne takie ciała; William Herschel nazwał je planetoidami. Od 2006 roku Ceres jest klasyfikowana jako planeta karłowata.
Niebo: Palermo, Włochy, 1 stycznia 1801: Ceres wśród gwiazd Byka, gdzie znalazł ją Piazzi.
-
1838
Bessel mierzy odległość do gwiazdy
Przez stulecia brak jakiegokolwiek rocznego przesunięcia położeń gwiazd — paralaksy — służył jako argument przeciw ruchomej Ziemi. Przesunięcie jest prawdziwe, tylko maleńkie. W 1838 roku Friedrich Wilhelm Bessel w Królewcu ogłosił, że 61 Cygni, słaba gwiazda pędząca niezwykle szybko po niebie, kołysze się tam i z powrotem o około jedną trzecią sekundy łuku rocznie. To dawało odległość około dziesięciu lat świetlnych; współczesna wartość to 11,4. Mniej więcej w tym samym czasie Thomas Henderson i Friedrich Struve podali paralaksy Alfa Centauri i Wegi. Odległość do gwiazd została wreszcie zmierzona.
Niebo: Królewiec (Kaliningrad), 1 października 1838: Łabędź nad głową w jesienny wieczór.
-
184623 września 1846
Neptun odnaleziony tam, gdzie wskazała matematyka
Uran ciągle zbaczał z przewidzianej drogi, jakby coś niewidzialnego go ciągnęło. W Paryżu Urbain Le Verrier obliczył, gdzie to coś musi być, i wysłał położenie Johannowi Galle w Obserwatorium Berlińskim. W nocy 23 września 1846 roku, w dniu przyjścia listu, Galle i student Heinrich d’Arrest porównali niebo z nową mapą gwiazd i znaleźli nienaniesioną „gwiazdę” w odległości około stopnia od przewidywania. To był Neptun. W Anglii John Couch Adams wykonał podobne obliczenie, a James Challis w Cambridge nawet zarejestrował planetę tego lata, nie zauważając tego.
Niebo: Berlin, Niemcy, 23 września 1846: Neptun w Wodniku około północy.
-
185016–17 lipca 1850
Pierwsze zdjęcie gwiazdy
Fotografia miała ledwie dziesięć lat, gdy w nocy 16–17 lipca 1850 roku fotograf John Adams Whipple i William Cranch Bond, dyrektor Obserwatorium Harvard College, skierowali 15-calowy Wielki Refraktor na Wegę i naświetlali płytkę dagerotypową przez około 100 sekund. Efektem był mały punkt, ale była to pierwsza gwiazda poza Słońcem uchwycona na fotografii. W ciągu kilku dekad płyty fotograficzne zastąpiły oko w pomiarach nieba: mogły godzinami wchłaniać słabe światło i zachowywały trwały zapis.
Niebo: Cambridge, Massachusetts, 16 lipca 1850: Wega prawie w zenicie.
-
191929 maja 1919
Zaćmienie wystawia Einsteina na próbę
Ogólna teoria względności Einsteina przewidywała, że grawitacja Słońca zakrzywia światło gwiazd przechodzące blisko niego — dwa razy silniej, niż dopuszczała fizyka Newtona. Jedyną szansą na zobaczenie gwiazd tuż obok Słońca było całkowite zaćmienie. 29 maja 1919 roku zaćmione Słońce stało przed jasną gromadą Hiad w Byku, a brytyjskie zespoły fotografowały je z Sobral w Brazylii i z wyspy Príncipe u wybrzeży Afryki Zachodniej. Gwiazdy wyglądały na przesunięte mniej więcej o tyle, ile przewidział Einstein. Gdy wynik ogłoszono w listopadzie, niemal z dnia na dzień stał się sławny na całym świecie.
Niebo: Sobral, Brazylia, 29 maja 1919: faza całkowita, z Hiadami wokół Słońca.
-
1923–1929
Hubble: inne galaktyki i rozszerzający się wszechświat
W październiku 1923 roku na płycie „mgławicy” Andromedy wykonanej 100-calowym teleskopem Hookera na Mount Wilson Edwin Hubble znalazł cefeidę — gwiazdę, której rytm rozjaśniania zdradza jej prawdziwą jasność, jak odkryła Henrietta Leavitt. Dowiodło to, że Andromeda leży daleko poza Drogą Mleczną: jest samodzielną galaktyką. W 1929 roku, łącząc takie odległości z prędkościami zmierzonymi przez Vesto Sliphera, Hubble pokazał, że im dalsza galaktyka, tym szybciej się oddala. Georges Lemaître doszedł do tego samego wyniku w 1927 roku: wszechświat się rozszerza.
Niebo: Mount Wilson, Kalifornia, 6 października 1923: Galaktyka Andromedy blisko zenitu.
-
193018 lutego 1930
Clyde Tombaugh znajduje Plutona
W Obserwatorium Lowella we Flagstaff w Arizonie 24-letni Clyde Tombaugh spędził miesiące na porównywaniu par płyt fotograficznych wykonanych w odstępie kilku dni, przełączając się między nimi w komparatorze mrugającym, by złapać wszystko, co się poruszało. 18 lutego 1930 roku, na płytach z 23 i 29 stycznia, słaby punkt w Bliźniętach podskoczył. Odkrycie ogłoszono 13 marca, a 11-letnia dziewczynka z Oksfordu, Venetia Burney, zaproponowała nazwę Pluton. W 2006 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna przeklasyfikowała go na planetę karłowatą, jeden z wielu lodowych światów w pasie Kuipera.
Niebo: Flagstaff, Arizona, 23 stycznia 1930: Bliźnięta, gdzie krył się Pluton (jest zdecydowanie zbyt słaby, by go pokazać).
Era kosmiczna od 1957 do dziś
-
19574 października 1957
Sputnik otwiera erę kosmiczną
4 października 1957 roku Związek Radziecki wystrzelił Sputnika 1 ze stepu w Kazachstanie, w miejscu później znanym jako Bajkonur. Była to polerowana metalowa kula o średnicy 58 centymetrów z czterema długimi antenami, która okrążała Ziemię co 96 minut, wysyłając sygnały na częstotliwościach, które mógł odebrać każdy krótkofalowiec. Ludzie na całym świecie wychodzili o zmierzchu i o świcie, by wypatrywać członu rakiety, który też dotarł na orbitę i świecił znacznie jaśniej niż mały satelita. Trzy i pół roku później Jurij Gagarin został pierwszym człowiekiem w kosmosie.
Niebo: Bajkonur, Kazachstan, 4 października 1957: nocne niebo w chwili startu.
-
196728 listopada 1967
Jocelyn Bell odkrywa pulsary
Jocelyn Bell, 24-letnia doktorantka w Cambridge, pomogła rozpiąć 2000 anten radiowych na polu w Lord’s Bridge, a potem czytała ich wykresy piórkowe, około 30 metrów papieru dziennie. W sierpniu 1967 roku zauważyła kawałek „brudu”, który ciągle wracał, a 28 listopada szybki zapis pokazał ostre impulsy w odstępie 1,337 sekundy. Pochodziły z gwiazdy neutronowej — zapadniętego jądra gwiazdy tak ciężkiego jak Słońce, ale mającego tylko około 20 km średnicy — która wiruje i przemiata Ziemię wiązką radiową jak latarnia morska. Jej promotor otrzymał wspólnie z innym uczonym Nagrodę Nobla z 1974 roku; ją pominięto.
Niebo: Lord’s Bridge, Cambridge, Anglia, 28 listopada 1967: Mała Lisica, dom pierwszego pulsara.
-
196920 lipca 1969
Apollo 11 ląduje na Księżycu
20 lipca 1969 roku o 20:17 UTC lądownik księżycowy Eagle osiadł w Morzu Spokoju z Neilem Armstrongiem i Buzzem Aldrinem na pokładzie, podczas gdy Michael Collins krążył nad nimi w Columbii. Około sześć i pół godziny później Armstrong stanął na powierzchni. Obaj spędzili na zewnątrz około dwóch i pół godziny, ustawili eksperymenty — w tym reflektor laserowy, od którego obserwatoria do dziś odbijają światło, by mierzyć odległość do Księżyca z dokładnością do centymetrów — i przywieźli 21,5 kg skał i pyłu. W Houston minęła trzecia po południu, a Księżyc widniał na dziennym niebie.
Zobacz to nieboOtwórz w 3DAtlas Księżyca
Niebo: Houston, Teksas, 20 lipca 1969: Księżyc na dziennym niebie w chwili lądowania.
-
198925 sierpnia 1989
Voyager 2 dociera do Neptuna
Wystrzelony w 1977 roku Voyager 2 wykorzystał rzadkie ustawienie zewnętrznych planet, by przelecieć od Jowisza do Saturna, Urana i wreszcie Neptuna. 25 sierpnia 1989 roku, dwanaście lat po opuszczeniu Ziemi, przemknął około 4950 km nad szczytami chmur Neptuna. Odkrył ogromną burzę, Wielką Ciemną Plamę, wiatry o prędkości ponad 2000 km/h, sześć nowych księżyców i ciemne pióropusze wznoszące się z zamarzniętej powierzchni Trytona. Żadna sonda nie wróciła od tamtej pory do Urana ani Neptuna, więc prawie wszystko, co widzieliśmy z bliska, pochodzi z tej jednej wizyty.
Niebo: Pasadena, Kalifornia, 24 sierpnia 1989: Neptun w Strzelcu, widziany z Ziemi tej nocy.
-
199024 kwietnia 1990
Kosmiczny Teleskop Hubble’a
Prom kosmiczny Discovery wyniósł Kosmiczny Teleskop Hubble’a na orbitę 24 kwietnia 1990 roku. Ponad rozmywającą obraz atmosferą jego 2,4-metrowe zwierciadło powinno dawać ostre jak brzytwa obrazy, ale pierwsze zdjęcia były rozmyte: zwierciadło zostało wypolerowane bardzo dokładnie, ale w złym kształcie, z błędem około dwóch mikrometrów na brzegu. Astronauci zamontowali optykę korekcyjną w grudniu 1993 roku. Hubble sfotografował potem Filary Stworzenia, pomógł ustalić wiek wszechświata i w Hubble Deep Field z 1995 roku pokazał tysiące galaktyk w drobinie nieba przy rączce Wielkiego Wozu.
Niebo: Baltimore, Maryland, 18 grudnia 1995: Wielki Wóz, blisko Hubble Deep Field, przed świtem w grudniu 1995.
-
19956 października 1995
Planeta wokół innej gwiazdy podobnej do Słońca
6 października 1995 roku Michel Mayor i Didier Queloz z Uniwersytetu Genewskiego ogłosili planetę krążącą wokół 51 Pegasi, gwiazdy podobnej do Słońca, odległej o około 50 lat świetlnych. Znaleźli ją w Obserwatorium Haute-Provence we Francji po maleńkim chwianiu gwiazdy, ruchu tam i z powrotem o około 50 metrów na sekundę. Planeta była szokiem: o około połowę mniej masywna niż Jowisz, a jednak okrążająca swoją gwiazdę co 4,2 dnia, znacznie bliżej niż Merkury jest od Słońca. Planety znaleziono wokół pulsara w 1992 roku, ale nigdy wokół gwiazdy takiej jak nasza. Dziś znamy ich tysiące. Mayor i Queloz otrzymali wspólnie Nagrodę Nobla z fizyki w 2019 roku.
Niebo: Obserwatorium Haute-Provence, Francja, 6 października 1995: Pegaz w wieczór ogłoszenia.
-
201514 lipca 2015
New Horizons przelatuje obok Plutona
Po dziewięciu i pół roku w kosmosie sonda NASA New Horizons przemknęła obok Plutona 14 lipca 2015 roku z prędkością około 14 km/s, na wysokości około 12 500 km nad powierzchnią. Świat, który był rozmytym punktem, stał się miejscem: sercowatą równiną z lodu azotowego zwaną Sputnik Planitia, górami z lodu wodnego wysokimi na kilka kilometrów, niebieską mgiełką i dużym księżycem, Charonem, z ciemnoczerwonym biegunem. Dane wracały do domu ponad rok. W Nowy Rok 2019 sonda przeleciała obok Arrokoth, małego dwupłatowego ciała jeszcze dalej w pasie Kuipera.
Niebo: Laurel, Maryland, 13 lipca 2015: Strzelec, gdzie był Pluton, w noc przed przelotem.
-
201910 kwietnia 2019
Pierwsze zdjęcie czarnej dziury
10 kwietnia 2019 roku zespół Event Horizon Telescope pokazał rozmyty pomarańczowy pierścień wokół ciemnego środka: cień czarnej dziury w galaktyce M87, oddalonej o 55 milionów lat świetlnych i o masie około 6,5 miliarda razy większej od Słońca. By zobaczyć coś tak małego z tak daleka, radioteleskopy od Hawajów i Arizony po Chile, Hiszpanię i Biegun Południowy obserwowały razem w kwietniu 2017 roku, zsynchronizowane zegarami atomowymi w wirtualny teleskop szeroki jak Ziemia. W 2022 roku zespół opublikował obraz Sagittarius A*, czarnej dziury w centrum naszej własnej galaktyki.
Niebo: Maunakea, Hawaje, 10 kwietnia 2017: M87 wysoko nad Maunakea podczas obserwacji w kwietniu 2017.
-
202212 lipca 2022
Pierwsze obrazy Webba
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, wystrzelony w Boże Narodzenie 2021 roku, rozłożył swoje 6,5-metrowe, pokryte złotem zwierciadło i osłonę przeciwsłoneczną wielkości kortu tenisowego w drodze do swojego stanowiska 1,5 miliona km od Ziemi. 12 lipca 2022 roku ukazały się pierwsze pełnokolorowe obrazy: „Kosmiczne Klify” Mgławicy Carina, Mgławica Pierścień Południowy, grupa galaktyk Kwintet Stephana oraz, pokazane dzień wcześniej, głębokie pole pełne odległych galaktyk. Webb widzi głównie w podczerwieni, więc jego kolory są przełożone ze światła, którego nasze oczy nie wykrywają.
Niebo: Santiago, Chile, 12 lipca 2022: Mgławica Carina w wieczór publikacji.
-
20248 kwietnia 2024
Faza całkowita nad Ameryką Północną
8 kwietnia 2024 roku cień Księżyca pomknął od meksykańskiego wybrzeża Pacyfiku przez Teksas i wschodnie Stany Zjednoczone do Kanady. Wzdłuż pasa szerokiego do około 200 km dzień zamienił się w głęboki zmierzch nawet na cztery i pół minuty: pojawiła się korona Słońca, różowe protuberancje strzeliły na brzegu Księżyca, a planety wyszły w środku dnia. W pasie mieszkały dziesiątki milionów ludzi, a jeszcze więcej do niego podróżowało. Następne całkowite zaćmienie widoczne z kontynentalnych Stanów Zjednoczonych nastąpi 23 sierpnia 2044 roku.
Niebo: Dallas, Teksas, 8 kwietnia 2024: faza całkowita nad Dallas.
-
202523 czerwca 2025
Pierwsze spojrzenie Obserwatorium Rubin
23 czerwca 2025 roku Obserwatorium Very C. Rubin na Cerro Pachón w Chile opublikowało pierwsze obrazy: mgławice Trójdzielna i Laguna świecące gazem i pyłem oraz rozległe pole galaktyk w Gromadzie w Pannie. Jego pierwsze obserwacje testowe odkryły też ponad 2000 nieznanych wcześniej planetoid. Jego 8,4-metrowy teleskop i 3200-megapikselowy aparat, największy aparat cyfrowy, jaki kiedykolwiek zbudowano, mają fotografować całe południowe niebo co kilka nocy przez dziesięć lat: film poklatkowy wszechświata, który łapie wszystko, co się porusza, migocze lub wybucha.
Niebo: Cerro Pachón, Chile, 23 czerwca 2025: mgławice Laguna i Trójdzielna nad głową tej nocy.
O linkach do nieba
Położenia pochodzą z tych samych obliczeń co reszta StarsMenu, w tym z powolnego dryfu gwiazd wywołanego precesją, więc gwiazdą biegunową nad piramidami naprawdę jest Thuban, a nie Polaris. Obrót Ziemi zwalniał nierówno przez tysiąclecia, więc dla najstarszych dat czas zegarowy jest niepewny o minuty, a dla najwcześniejszych o około godzinę. To ma znaczenie dla zaćmień: ślad zaćmienia z 585 roku p.n.e. mógł przebiegać nieco na wschód lub zachód od miejsca, które pokazuje mapa. Pluton i Ceres są zbyt słabe, by je pokazać, więc ich linki wskazują gwiazdozbiór, w którym zostały znalezione.